كردند » ( لَمّا بدّل اكثر خلقه عهد اللّه اليهم فجهلوا حقّه و اتّخذوا الانداد « 1 » معه و اجتالتهم « 2 » الشّياطين عن معرفته و اقتطعتهم عن عبادته ) . در حقيقت ، عدم شناخت آنها نسبت به خدا سبب شد كه در درّهء هولناك شرك سقوط كنند و شياطين ، اطراف آنها را بگيرند و از عبادت و اطاعت خدا را باز دارند . در اين كه منظور از اين عده و پيمان الهى چيست ، بسيارى از شارحان نهج البلاغه آن را اشاره به پيمان عالم ذر - با تمام گفتگوهايى كه در اطراف آن است - مىدانند ولى ممكن است آن را اشاره به پيمان فطرت بدانيم كه در جمله‌هاى بعد ، از كلام مولا نيز ، سخن از آن به ميان آمده است « 3 » و به تعبيرى ديگر ، خداوند ، انسان را بر فطرت پاك آفريده كه در درون ذاتش با حقيقت توحيد آشناست ، به نيكيها علاقمند و از بديها بيزار است . اگر اين فطرت ، پاك باقى مىماند چه بسا الطاف الهيّه ، همهء انسانها را به سوى كمال رهنمون مىشد و پيامبران ، كمك كاران و ياوران آنها در اين راه بودند و بار مسئوليّت آنان بسيار سبك مىشد ولى انحراف از فطرت چه از جهت معارف توحيدى كه نتيجهء آن گرايش به شرك و بت‌پرستى شد و چه از جهت عملى كه نتيجه‌اش تسليم هوا و

--> ( 1 ) « انداد » جمع « ندّ » ( بر وزن ضدّ ) به معناى مثل است ولى ريشهء اصلى آن به طورى كه مقاييس و ديگران مىگويند به معناى جدايى و فرار كردن و مخالفت است . به همين دليل ، ارباب لغت گفته‌اند « ندّ » به هر گونه مثل گفته نمىشود بلكه به مثلى گفته مىشود كه در آثار و اعمال ، راه مخالف را مىپويد همانند انسانى كه مثل انسان ديگر است ، ولى با او در حال جنگ مىباشد . ( 2 ) « اجتال » از مادّهء « جولان » به معناى دوران است و در كلام امام ( ع ) چون با « عن » ذكر شده ، مفهومش جولان دادن و بازگرداندن از چيزى است و ممكن است اين معنى در مفهوم آن افتاده باشد كه هر زمان آنها را به سويى مىبرد . ( 3 ) در بحثهاى مربوط به عالم ذر اين احتمال ذكر شده است كه ممكن است تفسير آن ، همان مسائل فطرى و استعدادهاى الهى باشد كه خداوند در نهاد بشر قرار داده است . براى شرح بيشتر به تفسير نمونه ، جلد هفتم ، صفحهء 4 مراجعه فرماييد .